TÜRKİYE’DE EKONOMİK GELİŞMELER (11 Mart 2004)

    Prof. Dr. Emin ÇARIKCI,

ÇANKAYA ÜNİVERSİTESİ  İİBF, Uluslararası Ticaret Bölümü Öğretim Üyesi.

Kasım 2000 Likidite Krizi ve Şubat 2001 Finans Krizi sonrası IMF destekli bir Ekonomik İstikrar Programına ek olarak, ekonomi yönetiminde politik müdahaleleri asgari düzeye indirebilmek için BDDK  ve Kamu İhaleleri Üst Kurulu gibi 10 Üst Kurul kurulmuş, ilaveten, Bankalar Kanunu, Hazinenin İç Borçlanma Kanunu ve Merkez Bankası’nın bağımsızlığı yasası gibi kurumların özerkliğinin ve Türkiye’de siyasi istikrarın sağlanmasının müspet etkileri, ayrıca Ekonomik Programda mali disipline uyulmasının piyasalara güven vermesi sonucu Türk ekonomisi düzlüğe çıkmak üzeredir.  Ekonomide son durumu ele almadan önce 2002 ve 2003’deki gelişmeleri özetleyelim.

2002’de ekonomik durum: 2002 yılı için hedeflenen %3’lük GSMH büyüme hızı, %7,8’lik bir artış göstermiş, yıl boyunca dolar fiyatının 1,5 milyon TL dolayında seyretmesinin de müspet etkisiyle, 2002 yılı için hedeflenen GSMH 166 milyar dolar yerine yaklaşık 182 milyar dolar, Fert Başına Gelir (FBG) de hedeflenen 2316 dolar yerine 2609 dolar olarak gerçekleşmiştir (Bakınız. Tablo-1). Yıllık enflasyon 2001’deki %70’li seviyelerinden, 2002’de TÜFE’de %29,7, TEFE’de %30,8’e gerilemiştir.

2003 yılı gerçekleşme tahminleri: Dolar fiyatının 1,4 milyon TL dolayına gerilemesi sonucu, GSMH Büyüme Hızı %5 iken, GSMH hedefi 200 milyar $’dan 238 milyar $’a (2002’den 2003’e %31 artış), FBG 2826 $’dan 3366 $’a (2000’ye göre %29 artış) revize edilmiştir. İthalat  68.7 ve ihracat ise 46.9 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.

2004 yılı hedefleri: (Bakınız, Tablo-1’in son kolonu). GSMH yaklaşık 262 milyar $, FBG 3645 $, Satınalma Gücü Paritesine (SGP) göre FBG 8200 $, GSMH büyüme hızı %5, yıllık Enflasyon hızları da TÜFE ve TEFE’de de %12’şer, İthalat 75 milyar $ (%11,5 artış), İhracat ise 51,5 milyar $ (%12,3 artış) olup, Dış Ticaret Açığı 23,5 milyar $, Cari İşlemler Dengesi (CİD) Açığı da -7,6 milyar $’dır. CİD Açığı / GSMH oranı da % -2,9 hedeflendiği için (2000’de bu oran % -4,9 idi) 2004’te bir döviz krizi beklenmemektedir. Çünkü, bu oran %4’ü geçmediği sürece Türkiye’de bir döviz krizi olmaz. Zaten 2002’den 2003’e Merkez Bankası (MB) döviz rezervleri 26,7 milyardan 33,6 milyar $’a çıkmıştır.

2004 yılı Devlet Bütçesi ise: Harcamalar 160,9 Katrilyon (Ktr) TL; Transferler           108,2 ktr (66,1 ktr. faiz ödemesi), Cari Harcamalar 45,2 ktr. TL (28,6 ktr. Personel Giderleri), Yatırım ise 7,6 ktr. TL’dir. Gelirler 114,5 ktr. TL (Vergiler 99,2 ktr. TL). 2003’ten 2004’e Bütçe Harcamaları içinde, Transferler / Harcamalar %68’den %67,2’ye (Faiz Ödemeleri / Harcamalar %41,9’dan %41,1’e), Cari Ödemeler / Harcamalar %27,3’ten %28,1’e, Yatırımlar / Harcamalar %4,6’dan %4,7’ye, Vergi Gelirleri / Harcamalar  %61,5’ten %61,6’ya, Faiz Ödemeleri / Vergiler %68,1’den %66,7’ye, Harcamalar / GSMH’de %39,5’ten %38,3’e hedeflenmiştir. Bu durum 2004 Bütçesinin de bir Transfer ve Cari Harcamalardan oluştuğunu ve Bütçe esnekliğinin yok denecek kadar az olduğunu açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu oranlar Ekonomide görülen başarıların hala bıçak sırtında olduğunun bir göstergesidir.


 


TABLO-1. TÜRKİYE'DE BAŞLICA EKONOMİK GÖSTERGELER: 2000-2004   (11 Mart 2004)

 

 

2000

    2001

2002

2003

2004 (P)

GSMH (Milyar Dolar)

201,4

144,0

181,7

238,1 (G)

261,7

Fert Başına Gelir (FBG), Dolar

2986

2101

2609

3366 (G)

3645

- Satınalma Gücü  (SGP) ile FBG, $

6212

5738

6158

7600 (E)

8200 (E)

GSMH Büyüme Hızı (%)

6,3

- 9,5

7,8

5,2 Eylül

5,0

- İmalat Sanayii Üretimi (% Değişme)

5,6

- 9,9

10,7

9,7

6,0

u    Kapasite kullanım oranı (%)

78,2

73,6

76,7

80,0 Aralık

77,2 Ocak

Tüketici Fiyatları (TÜFE), %

39,0

68,5

29,7

18,4 (*)

12,0

Toptan Eşya Fiyatları (TEFE), %

32,7

88,6

30,8

13,9 (*)

12,0

Emisyon Hacmi (Trilyon Lira)

3772

5282

7636

10676

-

Bütçe açığı (Katrilyon Lira)

-13,7

(21,9 Milyar $)

-29,8

(24,8 Milyar $)

-41,7

(27,8 Milyar $) (1)

-39,8

( 28,4 Milyar $) (1)

-46,4

Sos, Güv, Kur, Açığı (Katrilyon TL)

-4,5

(7,2 Milyar $)

-8,4

(7 Milyar  $)

-13,3

(8,9 Milyar $) (1)

-15,9

(11,4 Milyar $) (1)

-16,0

İç Borç Stoku (Katrilyon Lira)

36,4

(58 Milyar $)

122,2

(101 Milyar $)

149,9

(99 Milyar $) (1)

194,4

(138,9 Milyar $) (1)

-

Bütçe Açığı / GSMH (%)

-10,9

-16,9

-15,2

-11,2

-11,1

Bütçe Harcamaları / GSMH (%)

37,4

46,0

42,9

39,2

38,3

İhracat (% Artış)

2,8

12,3

 12,0

30,0

12,2

İthalat (% Artış)

32,7

-25,7

+22,8

+33,3 (2)

11,6

İthalat (Milyar Dolar)

-54,5

-41,5

-50,8

-68,7 (2)

75,0

İhracat (Milyar Dolar)

27,8

        31,3

35,1

46,9

51,5

DIŞ TİCARET AÇIĞI (Milyar $)

- 26,7

- 10,1

-15,8

-21,9

23,5

İhracat / İthalat, (%’si)

51,0

77,0

69,0

68,2

68,7

Bavul Ticareti (Milyar Dolar)

2,9

3,0

4,1

3,6 Kasım

4,2

İhracatımızda AB'nin Payı, %

52,2

51,6

51,5

51,9

-

İthalatımızda AB'nin Payı, %

48,8

44,6

45,5

45,8

-

Hizmet Gelirleri (Milyar $)

27,5

21,9

 20,0

19,4 Kasım

-

Hizmet Giderleri (Milyar $)

-15,0

-13,8

-13,2

-7,4 Kasım

-

CARİ İŞLEMLER AÇIĞI (Milyar$)

-9,8

+3,4

-1,8

-4,2 Kasım

-7,6

Direkt Yabancı Sermaye (Milyar$)

1,7  (3)

3,3

0,6

+0,5 Kasım (3)

-

Dış Borç Stoku  (Milyar $)

119,6

115,1

131,6

142,0 Eylül

-

MB Döviz Rezervleri (Milyar $)

19,6

18,7

26,7

33,6

34,1 Şubat

(P): DPT 2004 yılı program  hedefleri;      (G): DPT 2003 yılı Gerçekleşme Tahmini;      (E): E.Çarıkcı.

Not:  2003 yılına ait Ay'ların yanındaki rakamlar Ocak ayından itibaren kümülatiftir.

(*) Ocak-Şubat 2004’te TÜFE %1,3, TEFE %4,3 artmış; Yıllık bazda ise TÜFE %14,3’e, TEFE %9,1’e inmiştir.

(1) Ortalama Dolar kuru 2000’de  627 bin TL, 2001'de 1,2 milyon TL, 2002’de 1,5 ve 2003’te ise 1,4 milyon TL’dir.

(2) İthalatımızda ara malları ve hammaddelerin payı %73, sermaye malları %16 ve tüketim malları da %11'dir.

(3) Net Doğrudan Yabancı Sermaye (DYS) yatırımı girişi 19 milyon dolardır.

Kaynak   : DİE, DPT, MB, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlıkları Dokümanları,   Mart 2004.

DERLEYEN : Prof. Dr. Emin ÇARIKCI, ÇANKAYA ÜNİVERSİTESİ, İİBF, Öğretim Üyesi.



Türkiye’deki ekonomik durumu bir yıl öncesine göre mukayese ettiğimizde;

ü     GSMH Büyüme Hızı Ocak-Eylül 2003 döneminde %5,2 artmış,

ü     2003’te Yıllık Enflasyon TÜFE’de %18,4, TEFE’de %13,9 olarak gerçekleşmiş, Ocak 2004’te ise bu oranlar sırası ile %16,2 ve %10,8’e inmiştir.

ü     2002’den 2003’e İç Borç Stoku 149,9 katrilyon TL’den 194,4 katrilyon TL’ye (94 milyar $’dan 138,9 milyar $’a ) çıkarak Dış Borç Stokuna (142 milyar $) yaklaşmıştır. Dış borç stokunun yaklaşık yarısı kamu kesimine ait olduğuna göre, toplam kamu borcunun 210 milyar dolar (139+71) dolayında seyrettiği ortaya çıkmaktadır. 2003 yılı GSMH’nin 250 milyar $ seviyesinde gerçekleşeceği beklendiğine göre, 2003 yılı sonu itibariyle Kamu Borç Stoku / GSMH oranı da %85 (210/250) dolayına inecektir.

ü     İmalat Sanayiinde Kapasite Kullanım Oranı Ocak 2003’de %74,9 iken, Ocak 2004’te %77,2’ye (Özel Sektörde %68,2’den %70,8’e) çıkmış,

ü     İmalat Sanayii üretimi 2001 yılında %-9,9 gerilemiş iken, bu oran 2002’de %10,7’lik bir artışa dönüşmüş, 2003 yılında ise %9,7 artmıştır. Ocak 2003’te %17,7 olan bu artış, Ocak 2004’te ise %7,5’tir.

ü     2003 yılında ihracat %30, ithalat da %33,3 artmıştır. Ancak bu artışın belli bir kısmının dolar-euro çapraz kur’udaki dolar aleyhine değişmeden kaynaklandığı unutulmamalıdır.

ü     İhracat ve ithalatımızda, sırasıyla AB’nin payı %52 ve %46’dır. 21,9 Milyar $’lık toplam Dış Ticaret Açığının sadece %32,4’ü (7,1 milyar $’ı) AB ülkeleriyle, %20,1’i (4,4 milyar $) KEİ Ülkeleriyle, %19,2’si (4,2 milyar $) Uzak Doğu (Diğer Asya) Ülkeleriyle, %15,1’i (3,3 milyar $) Diğer OECD Ülkeleriyle ve %5,5’i de (1,2 milyar $) İslam (İKT) ülkeleriyledir. Demek ki, Dış Ticaret Açığının tek sebebi AB ile yapılmış olan Gümrük Birliği değildir.  

ü     Toplam ihracatımızda Almanya’nın payı %16, ABD %8, İngiltere %7,8, İtalya %6,8, Fransa %6, İspanya %3,8, Hollanda da %3,2’dir.

ü     Doğrudan Yabancı Sermaye (DYS) yatırımlarında 2002’de 1milyar 32 milyon $’lık giriş, 55 milyon $’lık çıkışla net DYS girişi 977 milyon $ iken, 2003 Ocak-Kasım döneminde ise -439 milyon $ çıkış ve 458 milyon $ giriş  olduğu için net DYS girişi sadece 19 milyon $’dır. Dünyada 2002’de DYS yatırımı stoku 7,1 trilyon $’dır. Türkiye’nin payı ise %0,3 (binde 3) ile 18,6 milyar $’dır.  (Detaylı bilgi için bakınız Çankaya Gündemi dergisi, sayı 15, Ekim 2003).

ü     HM’nin Ocak 2004 Finansman Tablosuna göre, 2003’te Toplam Borç Servisi (Faiz ve Anapara geri ödemesi) 108 milyar $’dan (97 milyarı iç borç, 11 milyar $’ı dış borç), 2004’te 127 milyar $’a çıkacaktır (116 milyar $’ı iç borç, 11 milyar $’ı da dış borç). Böylece 2003’te Toplam Borç Servisinin %91’i İç Borç Sevisine gitmektedir. 2003’te  Hazine içerden 90 milyar $ borçlanmış, 97 milyar $ iç borç geri ödemesi yapmışken (İç Borçları Geri Çevirme Oranı –IBGÇ- %93 iken = piyasaya 7 milyar $ bırakmış), 2004 hedefi ise, Hazine 116 milyar $ iç borç ödemesi yapacak 102 milyar $’lık iç borçlanmaya gidecektir (IBGÇ=%88).

ü     2003 Devlet Bütçesi : Bütçe Harcamaları 140 katrilyon TL, Gelirleri 100,2 katrilyon TL olup, Bütçe Açığı da –39,8 katrilyon TL’ye (28,4 milyar $) ,(SGK açıkları 15,9 katrilyon (ktr) TL=11,4 milyar $’a) ulaşmış, Toplam Faiz Harcamaları ise 58,6 ktr.TL’dir. Bu durumda;

-         Toplam gelirlerin (100,2 ktr) %58,6’sı ve Vergi gelirlerinin (84,3 ktr) %69,5’i faiz ödemelerine (58,6 ktr. TL) harcanmıştır (2002’de bu oranlar sırası ile %68 ve %78 idi).

-         Toplam  faiz ödemelerinin (58,6 ktr) %90’ı (52,7 ktr) İç Borç (138,9 milyar $) faiz ödemelerine, sadece %10’u da (5,9 ktr) Dış Borç (142 milyar $) faiz ödemelerine gitmiştir.

Sonuç: Bütçede ve iç borçları çevirmede nispi bir iyileşmeye rağmen, Türkiye’nin esas meselesi Dış Borç Stokundan  çok, İç Borç Stokudur. Kamu Kesiminde (Devlet, KİT’ler, Belediyeler ve BİT’lerde) aşırı israfı azaltacak, tasarruf ve verimliliği artıracak yapısal tedbirler ile, özelleştirme ve kayıt dışı ekonomi ile mücadele konularında daha hızlı adımlar atılması gerekmektedir. Bu konularda daha hızlı hamleler yapılmadığı sürece enflasyonla mücadelede ve büyümede elde edilen başarılar kalıcı olamaz. Bütçe Açığı / GSMH oranı %11 seviyesinden %4’ün altına indirilene kadar talepteki bir canlanma ve döviz fiyatları artışları (ithalatın %89’u üretim ve yatırım mallarından oluştuğu için iç fiyatlara yansıtılacak) normal seviyelerine ulaştığında enflasyon hızındaki düşüşün devam etmesi çok zor görülmektedir.

Not-1: Türkiye’de ve Türk Cumhuriyetlerinde iç ve dış ekonomik gelişmeler ile bu ülkelerdeki iktisadi krizlerin sebepleri ve sonuçları konusunda detaylı bilgi için bakınız, Prof. Dr. Emin ÇARIKÇI’nın 46 makale ve 400 sayfadan oluşan güncelleştirilmiş 2. Baskı Kitabı: EKONOMİK GELİŞMELER VE TÜRKİYE – AB İLİŞKİLERİ. AKÇAĞ Yayınları, Mart 2004 (Tuna Cad. 8/1, Kızılay – Ankara (0312-4321798)). Bu kitabta ayrıca dünyada ekonomik dengesizlik ve DYS Yatırımları, GB’nin Ekonomik Etkileri, Türkiye – AB ilişkileri ile ilgili 2003’te yayınlanan; Ulusal Program, AB’ye Uyum Paketleri, Katılım Ortaklığı Belgesi ve İlerleme Raporu özetleri de yer almaktadır.

Not-2: Bu makaledeki Tablo her ay revize edilecek ve metin  güncelleştirilerek Çankaya Üniversitesi’nin Ana Web sayfasında yayınlanacaktır.

(http://www.cankaya.edu.tr)